In partnership with

NA MARGINESIE

czyli scena, która rozpoczyna ten numer

Kasia prowadzi szkolenia od dwunastu lat. W poniedziałek o 8:40 stoi w sali konferencyjnej klienta, do 9:00 zostało dwadzieścia minut i dopiero teraz zauważa, że w torbie nie ma przejściówki do projektora. Jej nowy laptop ma tylko wejście USB-C, a stary, z którym jeździła przez lata, został w domu. Do tego flamastry do flipcharta wyschły, a wydruki ćwiczeń leżą w drukarce w jej biurze. Recepcja znajduje kabel, ktoś biegnie po flamastry, ćwiczenia Kasia pokazuje na ekranie. Szkolenie zaczyna się dwadzieścia pięć minut później, niż planowano, a pierwszą godzinę prowadzi z uśmiechem i mocno ściśniętym żołądkiem.

Wieczorem w pociągu myśli o tym ze złością, bo przecież wie, co zabrać: swoje szkolenia zna na pamięć i mogłaby je poprowadzić, budząc się w środku nocy. Wiedzy jej nie zabrakło. W niedzielę kończyła inny projekt, pakowała się w pośpiechu, z głowy, i akurat tam, gdzie wszystko dzieje się automatycznie, jedna rzecz po prostu wypadła.

Atul Gawande, chirurg, opisuje podobny mechanizm w „Potędze checklisty”, tyle że w medycynie, gdzie stawka jest nieporównanie wyższa. Pisze, że potrzebujemy strategii, która korzysta z naszej wiedzy, ale jest „odporna na nasze ograniczenia”, a jego propozycja brzmi banalnie: lista kontrolna.

Pierwszą dużą próbę w medycynie przeprowadził Peter Pronovost w szpitalu Johnsa Hopkinsa: zajął się jednym zadaniem na oddziałach intensywnej terapii, czyli zakładaniem wkłucia centralnego, i spisał dla niego pięć punktów. Trzeba było umyć ręce, zdezynfekować miejsce wkłucia, przykryć pacjenta sterylnym okryciem, założyć maskę, czapkę, rękawiczki i fartuch, a po wkłuciu założyć sterylny opatrunek. Nic odkrywczego, lekarze to wiedzieli, a jednak według książki w pierwszym miesiącu pielęgniarki zauważyły, że w jednym przypadku na trzy lekarz pomijał co najmniej jeden punkt. Pronovost zadbał także o to, żeby pielęgniarki czuły się uprawnione do zwrócenia lekarzowi uwagi, a po roku odsetek infekcji spadł, jak podaje książka, z 11 procent do zera.

Mechanizm, jak go rozumiemy, jest prosty: kiedy głowa jest zajęta albo przeciążona, pamięć zawodzi nawet ekspertów i najczęściej właśnie przy rzeczach, które robimy rutynowo, a lista przenosi część tej pamięci na kartkę. Dowody pokazują przy tym, że efekt zależy od tego, czy ktoś listy faktycznie używa, o czym piszemy w części „Twarde dane”. Wróćmy do Kasi: gdyby w niedzielę miała jedną kartkę z siedmioma punktami, o przejściówce przypomniałaby sobie przy torbie, a nie w sali konferencyjnej.

Marginesy są i mają zostać za darmo.
Utrzymuje je to, że czasem wkleimy tu reklamę,
a ktoś z Was przy odrobinie ciekawości w nią kliknie.
Nie musicie nic kupować wystarczy rzucić okiem na to, co Was zainteresuje.
Dla nas jedno takie kliknięcie to mała cegiełka do tego, żebyśmy mogli dalej pisać, a dla Was zwykle okazja, żeby dowiedzieć się o jakimś narzędziu, o którym inaczej byście nie usłyszeli.
Jeśli reklama Was nie kręci, to też w porządku, przewińcie dalej i czytajcie nas jak dotąd. Zero wyrzutów sumienia, ale kto lubi marginesy, wie, jak je podtrzymać.

It's time to set up your holiday streaming campaign

Are you ready to reach holiday shoppers on CTV? For many streamers, the season is already underway.

Last year, according to Roku internal data, holiday content searches on Roku saw an 86% increase during October. And in November, those searches rise an average of 39% weekly. This surging holiday spirit is mirrored by consumer activity, as about half of Roku streamers shopped Black Friday and Cyber Monday deals in 2025.

Meeting those shoppers is easier than you might think. Begin with the seasonal outcome you hope to drive: awareness, online sales, leads, store visits, or another measurable goal. From there, define your audience, upload your creative, set the budget and campaign dates, and establish measurement before launching. You can even create a shoppable ad unit that lets streamers buy with a click of their remote.

Our holiday playbook offers a month-by-month guide to reaching shoppers during this all-important time of year.

First-time spenders get a $5,000 match on the first $5,000 spent with code BEEHIIV5K. Terms apply.

MARGINALIA

czyli co warto przeczytać, jeśli temat was zaciekawił

„Potęga checklisty”, Atul Gawande (oryginał „The Checklist Manifesto”). Książka, od której zaczyna się większość tego numeru: historia Pronovosta i listy do zakładania wkłucia centralnego, lista chirurgiczna Światowej Organizacji Zdrowia, lista „Zgasł silnik” z kokpitu Cessny i szpital w Columbus. Opisujemy te wątki za innymi autorami, którzy się na nią powołują (Żak, Kahneman, Thaler, Milkman), więc jeśli po tym numerze sięgniecie po jedną książkę, niech będzie to ta, bo tu wszystko jest u źródła.

„Sztuka błądzenia”, Rafał Żak. Dwa rozdziały: „Listy kontrolne”, w którym znajdziecie zasady pisania list, oraz „Co dwie metody, to nie jedna”, gdzie lista łączy się z fizycznym przypomnieniem na sali operacyjnej.

PYTANIE NA MARGINESIE

czyli pytanie do Was, na które nie musicie odpowiadać na głos

Co w pracy albo w domu robicie z pamięci, choć pominięcie jednego kroku kosztowałoby was dużo czasu, pieniędzy albo nerwów? Kiedy ostatnio coś wam umknęło, mimo że robiliście to po raz setny?

POLE ZASTOSOWAŃ

czyli gdzie w praktyce spotykamy ten mechanizm

Pakowanie na wyjazd i wyjście z domu. Przydaje się tu lista typu „Zrób i potwierdź”, którą piszecie raz, a potem używacie za każdym razem: dokumenty, ładowarki, leki, klucze. Warto ją spisać w spokojny wieczór, a nie w dniu wyjazdu, kiedy głowa jest zajęta wszystkim naraz.

Wystąpienia i prowadzenie szkoleń. Tu przydaje się lista wejścia na salę, napisana raz i używana za każdym razem: przejściówka do projektora, zapasowy flamaster, wydruki ćwiczeń, ładowarka, woda, wyciszony telefon. Każda wpadka, która się wam przydarzy, ląduje na liście, dzięki czemu drugi raz już się nie powtórzy.

Spotkania i projekty zespołowe. Według „Sztuki błądzenia” w zespole lista powinna być czytana na głos, a pytania najlepiej, żeby zadawała osoba o najmniejszym autorytecie w grupie, tak jak na sali operacyjnej robi to pielęgniarka. Thaler w „Misbehaving” przypomina za Gawande’em katastrofę lotniczą z 1977 roku, w której zginęło ponad 500 osób, bo drugi oficer KLM nie odważył się sprzeciwić kapitanowi, więc tym bardziej warto spróbować przeczytać listę na głos przed oddaniem projektu klientowi.

Sytuacje awaryjne. Lista „Zgasł silnik” działa, bo wiadomo, kiedy ją otworzyć, więc spiszcie podobne listy dla rzeczy, które mogą wam się przytrafić: zgubiony telefon, awaria laptopa przed terminem, zepsuty samochód w trasie. Pierwszy punkt niech będzie w stylu „Pilotuj samolot”, czyli czymś tak oczywistym, że w panice łatwo o tym zapomnieć, na przykład „zablokuj kartę”.

Rozliczenia i terminy. Co miesiąc robicie te same rzeczy: płacicie rachunki, odnawiacie ubezpieczenia, wysyłacie faktury, robicie kopie zapasowe, a cykliczna lista z datami wyciąga to wszystko z głowy i przenosi na kartkę.

Przejścia między etapami. Lista chirurgiczna Światowej Organizacji Zdrowia ma trzy punkty kontrolne w trakcie jednego zabiegu (Sign In, Time Out i Sign Out), czyli momenty, w których cały zespół robi pauzę, a zamknięcie projektu, wdrożenie nowej osoby czy przekazanie obowiązków są takimi samymi momentami i je też warto oznaczyć listą kontrolną.

Dom i rodzina. Lista na lodówce przed wyjściem do szkoły albo przed wakacjami przenosi pamięć z rodziców na kartkę i pozwala dzieciom samodzielnie sprawdzać swoje rzeczy.

Wizyta w szpitalu. Według „Sztuki błądzenia” w badaniu Gawande’a 93 procent personelu odpowiedziało twierdząco na pytanie, czy chciałoby, żeby podczas ich własnej operacji korzystano z checklisty, więc jeśli kiedyś będziecie operowani, możecie zapytać, czy szpital z niej korzysta.

MARGINES ZYSKU

czyli jak to wykorzystać, jeśli sprzedajecie produkt lub usługę

Zacznijcie od jednego procesu. Pronovost napisał listę tylko dla jednego zadania, a nie dla całego szpitala, więc wybierzcie jeden powtarzalny proces, w którym błąd kosztuje najwięcej: przyjęcie nowego klienta, odbiór pracy, dostawę, i napiszcie dla niego od pięciu do dziewięciu punktów.

Sprawdźcie listę na własnym rynku. Milkman pisze w „Jak zmieniać”, że w eksperymencie przygotowanie checklisty dla mechaników samochodowych znacznie zwiększyło ich produktywność i przychody.

Przygotujcie listę awaryjną na reklamacje i awarie: pierwszy punkt przypomina o rzeczy oczywistej, na przykład „wysłuchaj klienta do końca”, a kolejne chronią przed pominięciem ważnego kroku w stresie.

Przetestujcie listę jak w symulatorze, w lotnictwie listy sprawdza się w symulatorach lotów, a w innych branżach w normalnych warunkach, po czym poprawia zgodnie z oczekiwaniami użytkowników, więc przejdźcie swoją raz z kolegą, zanim użyjecie jej przy kliencie.

Wyznaczcie właściciela listy i sprawdzajcie, czy jest używana. Przegląd z 2025 roku wymienia brak właściciela listy i słabe audyty wśród barier, a regularne monitorowanie z informacją zwrotną i wsparcie kierownictwa wśród czynników, które poprawiają jej stosowanie.

Zadbajcie, żeby najmłodszy stażem mógł zwrócić uwagę tym wyżej w hierarchii. W historii Pronovosta pielęgniarki dostały takie prawo i to one zauważyły, że lekarze pomijali punkt w jednym przypadku na trzy.

TWARDE DANE

czyli dowody na to, że to nie jest tylko teoria

Pronovost i współautorzy opublikowali w 2006 roku w „New England Journal of Medicine” pracę „An intervention to decrease catheter-related bloodstream infections in the ICU”. Według bazy PubMed do badania przystąpiło 108 oddziałów intensywnej terapii, głównie w Michigan, a dane przekazały 103. Mediana zakażeń krwi związanych z cewnikiem na tysiąc dni cewnikowania spadła z 2,7 do zera po trzech miesiącach, a średnia z 7,7 do 1,4 po szesnastu do osiemnastu miesiącach, co autorzy opisują jako trwałe zmniejszenie nawet o 66 procent. Trzeba jednak pamiętać, że porównano okresy przed i po wprowadzeniu „interwencji opartej na dowodach”, czyli całego pakietu działań, więc nie da się całego efektu przypisać samej kartce z punktami.

Haynes i współautorzy (wśród nich Atul Gawande) opublikowali w 2009 roku w „New England Journal of Medicine” pracę „A surgical safety checklist to reduce morbidity and mortality in a global population”. Według PubMed do badania przystąpiło osiem szpitali w ośmiu miastach, od Toronto i Seattle po Nowe Delhi, Amman i Ifakarę w Tanzanii, a zebrano dane od 3733 pacjentów przed wprowadzeniem 19-punktowej listy i od 3955 po jej wprowadzeniu. Śmiertelność spadła z 1,5 do 0,8 procent, a odsetek powikłań w szpitalu z 11,0 do 7,0 procent, choć to porównanie przed i po, a nie eksperyment z losowym przydziałem, więc część różnicy mogła wynikać z innych zmian w tym czasie.

Urbach i współautorzy opublikowali w 2014 roku w „New England Journal of Medicine” pracę „Introduction of surgical safety checklists in Ontario, Canada”, która jest najważniejszym kontrargumentem. Ontario zachęcało szpitale do wprowadzenia list, a badacze porównali po trzy miesiące przed i po w 101 szpitalach (109 341 zabiegów przed i 106 370 po). Ryzyko zgonu spadło z 0,71 do 0,65 procent, ale różnica nie była istotna statystycznie (iloraz szans 0,91, p równe 0,13), podobnie jak spadek odsetka powikłań z 3,86 do 3,82 procent (iloraz szans 0,97, p równe 0,29), więc autorzy wnioskują, że wprowadzenie list w Ontario nie wiązało się z istotnym zmniejszeniem śmiertelności ani powikłań. Dlaczego wynik różni się od badania Haynesa, abstrakt nie rozstrzyga, ale możliwe, że wprowadzenie listy to nie to samo co jej rzetelne stosowanie.

White i współautorzy opublikowali w 2021 roku w „Annals of Surgery” przegląd systematyczny i metaanalizę „Implementation Strategies and the Uptake of the World Health Organization Surgical Safety Checklist in Low and Middle Income Countries”. Według PubMed włączono 47 prac z krajów o niskich i średnich dochodach, a stosowanie listy wiązało się z mniejszym ryzykiem zgonu (RR 0,77), wszystkich powikłań (RR 0,56) i powikłań zakaźnych (RR 0,44).

Habtie i współautorzy opublikowali w 2025 roku w „BMC Health Services Research” przegląd systematyczny i metaanalizę „Beyond compliance: examining the completeness and determinants of WHO surgical safety checklist”. Według PubMed włączono 13 badań obserwacyjnych z 17 867 uczestnikami, a ogólna zgodność ze stosowaniem listy wyniosła 73 procent (dla części Sign In 76, Time Out 61, Sign Out 62), przy kompletności wykonania listy tylko 51 procent. Zgodność poprawiały szkolenia, dobra atmosfera pracy, wsparcie kierownictwa i regularne monitorowanie z informacją zwrotną, a utrudniały ją niedobory kadrowe, przeciążenie, brak właściciela listy, opór wobec zmian i słabe audyty, co może być jednym z wyjaśnień, dlaczego wyniki bywają różne.

KOREKTA KURSU

czyli jedna konkretna rzecz do zrobienia inaczej

Wybierzcie w tym tygodniu jedną rzecz, którą robicie często i z pamięci, a której pomyłka kosztuje najwięcej: wyjazd służbowy, oddanie raportu, comiesięczne rozliczenie. Zapiszcie dla niej od pięciu do dziewięciu punktów według zasad ze „Sztuki błądzenia”, czyli zdecydujcie, kiedy sięgacie po listę i czy to będzie lista „Zrób i potwierdź”, czy „Czytaj i rób”, a potem zmieśćcie ją na jednej stronie i napiszcie prostym językiem. Użyjcie jej dwa razy i po każdym razie skreślcie punkt, którego nie potrzebujecie, a dopiszcie ten, który wam umknął, i jeśli to możliwe, dołóżcie fizyczny sygnał, który przypomni, że lista czeka: kartkę przyklejoną do laptopa albo torbę, którą pakujecie dopiero po odhaczeniu listy.

Wróćmy do Kasi z początku numeru. Jej lista „Zrób i potwierdź” miałaby siedem punktów: przejściówka, flamastry, wydruki, ładowarka, woda, numer do osoby po stronie klienta i adres sali, a pakowałaby się według niej w niedzielę wieczorem, kiedy nikt jej nie pogania. Nie musiałaby wiedzieć więcej niż wie, wystarczyłoby, że pamięć o przejściówce nie spoczywałaby tylko w jej głowie.

Do „przeczytania” następnym razem!